Opgavegericht werken
En waarom het niet stopt bij de grens van je organisatie
Steeds meer overheden en maatschappelijke organisaties werken opgavegericht. Ze zetten de energietransitie of de zorg in een wijk centraal en bouwen hun werk daaromheen. Een goede stap. Maar wie het serieus doet, merkt al snel dat de opgave over de muren van de eigen organisatie heen groeit.
Wat is een opgave eigenlijk?
Energieopgave. Woonopgave. Het woord opgave staat inmiddels in bijna elk beleidsstuk. Wat we ermee bedoelen, spreken we meestal niet uit.
Een probleem heeft een eigenaar en een oplossing. Een project heeft een einddatum en een budget. Een opgave heeft geen van beide.
De energietransitie is niet af als de windmolens draaien. De zorg in een wijk is niet geregeld als de wachtlijst weg is. Opgaven zitten diep in de samenleving, verweven met gewoonten en met infrastructuur die er al decennia ligt. Je kunt ze hooguit in beweging brengen.
Dat maakt uit voor hoe je samenwerkt. Zoek je de expert met het juiste antwoord, dan behandel je de opgave als probleem. Maak je een plan en bewaak je de uitvoering, dan wordt het een project. Allebei lopen ze vast, en dat ligt meestal niet aan de mensen. De aanpak past gewoon bij een ander soort vraagstuk.
Wat opgavegericht werken van je vraagt
Wat doe je met een vraagstuk dat nooit af is?
Opgavegericht werken begint bij een andere vraag: wat vraagt deze opgave, en wie heb je daarvoor nodig? Die vraag trekt je over de grenzen van je afdeling heen. En ze rekt de tijd op. Een project duurt een paar jaar. Een opgave vraagt het werk van een generatie.
Neem de ambtenaar die na vijf jaar opnieuw een project start, op een terrein dat ze door en door kent. Ze weet dat ze de eindstreep ook deze keer niet haalt. Wat heeft ze dan bereikt? Misschien is dat de verkeerde vraag. Wat heeft ze in beweging gebracht? Dan telt ook het gesprek dat vertrouwen opleverde. En de verbinding die pas jaren later vrucht draagt.
Die maatstaf staat onder druk, want voortgangsrapportages en jaarverslagen vragen om resultaten die je nu kunt laten zien. Die spanning hoort bij het werk. Benoem haar.
Waar opgavegericht werken vastloopt
In de praktijk wordt opgavegericht werken vaak een interne verbouwing, met opgaveteams en een programma. Dat kan helpen, alleen houdt de opgave zich niet aan de grenzen van je organisatie.
Kijk naar de regionale energietransitie. Lange tijd leek het een bestuurlijk-technische klus: plannen maken en scenario's doorrekenen. Totdat het stroomnet vol raakte. Woningbouw liep vast. Ondernemers en collectieve energieprojecten konden niet aansluiten, ook als hun plannen vergund en gewenst waren. Geen gemeente of provincie kon dat binnen de eigen muren oplossen.
Hans Vermaak noemt zulke vraagstukken 'tegelijkertijd van iedereen en van niemand'. Overheid, markt en samenleving hebben er allemaal mee te maken, elk vanuit een eigen logica. De overheid denkt in publieke waarden en kaders. Bedrijven denken in waardecreatie en uitvoering. Bewoners en maatschappelijke organisaties weten wat er dicht bij mensen speelt.
Elk van de drie schiet tekort als hij het alleen probeert. En ze delen een blinde vlek: elk denkt dat de opgave in de kern van het eigen domein ligt, en dat de anderen vooral moeten aansluiten bij de oplossing die het zelf al bedacht heeft. Een overheid die opgavegericht werkt en daarna draagvlak zoekt voor beleid dat al klaar is, werkt nog steeds vanuit haar eigen organisatie. Opgavegericht, maar binnenskamers.
Van opgavegericht werken naar opgavenetwerk
Zodra de opgave groter blijkt dan je eigen organisatie, krijgt opgavegericht werken een andere vorm. Daar ontstaat een opgavenetwerk: een samenwerking die draait om een gedeelde opgave, met een uitkomst die nog open ligt. In het midden staat één vraag. Hoe krijgen we dit samen verder in beweging?
Overheid, markt en samenleving brengen daarin elk iets mee wat de anderen missen. Ieder draagt bij vanuit de eigen logica, zonder die aan de anderen op te leggen. Ik noem dat waardepluraliteit. Het geheel wordt er rijker van dan de som van de delen.
Neem de Coöperatieve Betuwse Fruitmotor. Het begon met drie mensen en een vraag: wat doen we met het restfruit dat de supermarkt laat liggen? De overheid zorgde voor kaders voor de lange termijn. Bedrijven brachten productie en verkoopkanalen, op voorwaarden die telers meer opleverden. Burgers werden mede-eigenaar. Niemand trok het geheel naar zich toe. Juist daardoor kon er iets groeien wat geen van hen alleen had kunnen maken.
Hoe een opgavenetwerk groeit
Zo'n netwerk groeit in fasen, en elke fase heeft eigen groeipijnen. Het begint met een initiatiefgroep: een paar mensen die dezelfde urgentie voelen. Daaruit groeit een kernteam dat richting en rollen zoekt. Dan wordt het een netwerk, groter dan de persoonlijke relaties waarmee het begon. In de platformfase komt er een gedeelde onderlaag van afspraken en middelen. En soms groeit het uit tot een ecosysteem dat op eigen kracht verder beweegt.
Elke fase vraagt iets anders van wie het netwerk trekt of begeleidt. Weet je in welke fase jullie zitten, dan zie je beter wat de volgende stap is. En welke valkuil daar ligt.
Veelgestelde vragen over opgavegericht werken
Loop je tegen de grens van je organisatie aan?
Werk je opgavegericht en merk je dat de opgave samenwerking vraagt met partijen buiten je eigen organisatie? Ik denk graag met je mee over wat jullie samenwerking nu nodig heeft.