Werkvorm
5 x waarom: doorvragen naar de kern van de opgave
Vijf keer achter elkaar "waarom?" vragen om van het zichtbare probleem naar de onderliggende oorzaak of drijfveer te komen.
- Fase
- Initiatiefgroep, Kernteam
- Wat speelt er
- We willen de opgave scherp krijgen
- Duur
- 20 tot 45 minuten
- Groep
- 2 tot 6 deelnemers per groepje
- Nodig
- Flip-over of werkblad, stiften
Netwerken beginnen vaak met een probleem dat iedereen ziet. Te veel jongeren vallen uit, de wijk vergrijst, wachtlijsten groeien. Wie meteen naar oplossingen springt, pakt het symptoom aan. De 5 x waarom-methode helpt om dieper te kijken. Je stelt een vraag, en bij elk antwoord vraag je opnieuw: waarom is dat zo? Na vijf keer zit je meestal dichter bij de kern.
De methode komt uit de autofabrieken van Toyota, waar Taiichi Ohno haar gebruikte om de echte oorzaak van storingen te vinden. Je kunt haar ook gebruiken om te achterhalen waarom een opgave iemand raakt: wat is de drijfveer onder de drijfveer?
Wanneer gebruik je deze werkvorm?
Bij de start, wanneer het netwerk de opgave scherp wil krijgen. Ook wanneer een gesprek steeds over oplossingen gaat zonder dat duidelijk is welk probleem ze oplossen. En wanneer je wilt weten waarom mensen meedoen: de persoonlijke drijfveren onder het organisatiebelang.
Stappen
- Formuleer het probleem (5 minuten). Schrijf het probleem of de opgave zo concreet mogelijk bovenaan het vel.
- Vraag waarom (5 minuten). Waarom gebeurt dit? Schrijf het antwoord eronder.
- Vraag opnieuw waarom (15 minuten). Vraag bij elk antwoord opnieuw waarom, tot je vijf lagen hebt, of tot je bij een antwoord komt waar de groep stil van wordt.
- Kijk naar de onderste laag (10 minuten). Is dit de kern? Ligt hier iets waar het netwerk invloed op heeft?
- Formuleer de opgave opnieuw (10 minuten). Wat is, gezien deze kern, de opgave waar jullie samen aan werken?
Een voorbeeld
Probleem: jongeren in de wijk vinden moeilijk een stageplek. Waarom? Bedrijven melden hun plekken niet bij school. Waarom? Ze weten niet bij wie ze terechtkunnen. Waarom? Er is geen vast aanspreekpunt en contacten lopen via losse docenten. Waarom? School en bedrijfsleven hebben geen gezamenlijke afspraken. Waarom? Niemand voelt zich eigenaar van de verbinding. De opgave verschuift van "meer stageplekken" naar "wie wordt eigenaar van de verbinding tussen school en bedrijven?"
Tips en valkuilen
Complexe opgaven hebben meestal meerdere oorzaken. Splits gerust: als er twee antwoorden komen, vraag dan bij beide door. Zo ontstaat een boom van oorzaken.
Blijf bij het systeem en zoek geen schuldige. "Omdat de gemeente niets doet" is een antwoord dat het gesprek stopt. Vraag dan: waarom gebeurt daar niets?
Referentie
Ohno, T. (1988). Toyota production system: Beyond large-scale production. Productivity Press.
Bron: 5 x waarom (Five Whys), ontwikkeld bij Toyota door Taiichi Ohno; ook opgenomen in het DOEboek Opgavegericht Samenwerken (Grenzeloos Samenwerken, Rijksoverheid, 2023, p. 24). Uitgewerkt voor netwerken door OpgavePlatform
Past deze werkvorm bij jullie netwerk?
Deze werkvorm helpt vooral in de fase Initiatiefgroep. Weet je niet in welke fase jullie netwerk zit? Met de fasescan zie je het in vijf minuten.