Werkvorm
Systeemopstelling met een netwerk: de opgave in de ruimte zetten
Deelnemers nemen een rol in het systeem in, van de boer tot de bodem, en zien in de ruimte hoe het geheel nu staat en waar het naartoe wil bewegen.
- Fase
- Ecosysteem, Netwerk, Platform
- Wat speelt er
- We willen zien wie er meedoet en wie er mist
- Duur
- 90 tot 120 minuten
- Groep
- 15 tot 80 deelnemers, waarvan 7 tot 10 in de opstelling
- Nodig
- Een lege ruimte, kaartjes met rollen, iemand die de zinnen opschrijft
Over een systeem praten is iets anders dan het voelen. In een systeemopstelling zet een netwerk zijn opgave letterlijk in de ruimte. Een aantal deelnemers neemt een rol in: een partij in het systeem, of iets wat geen stem heeft, zoals de bodem of de toekomstige generatie. Ze zoeken een plek en een houding die uitdrukt hoe die rol zich voelt in het geheel. De rest van de groep kijkt. Zo ontstaat een beeld dat laat zien wat in vergaderingen verborgen blijft: wie centraal staat, wie aan de rand, wie met de rug naar wie.
Het Presencing Institute noemt deze vorm 4D mapping. Hij lijkt op de systeemopstellingen die je kent uit organisatie- en familiewerk, maar richt zich op een maatschappelijk systeem met veel partijen, en op de vraag waar dat systeem naartoe wil bewegen.
Wanneer gebruik je deze werkvorm?
Wanneer een netwerk groot en divers is geworden en partijen elkaars positie slecht begrijpen. Ook wanneer het netwerk vastzit en de groep wil zien wat er onder de oppervlakte speelt. De werkvorm past vooral bij netwerken die al een tijd bestaan, met een groep die elkaar genoeg vertrouwt om samen iets te ervaren.
Stappen
- Kies de rollen (voorbereiding). Kies zeven tot tien rollen die samen het systeem vormen, bijvoorbeeld inwoners, gemeente, bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties, onderzoek, de natuur of de bodem, en de toekomstige generatie. Voeg een rol toe voor wie het meest buiten beeld blijft.
- Verdeel de rollen (10 minuten). Vraag vrijwilligers. Laat mensen bij voorkeur een rol nemen die niet hun eigen rol is.
- Eerste opstelling: het systeem nu (20 minuten). Iedereen zoekt in stilte een plek en een houding die past bij hoe zijn rol zich nu voelt. Groot of klein, centraal of aan de rand, vrij of geduwd. De anderen kijken zonder oordeel.
- Eén zin per rol (10 minuten). Elke speler zegt vanuit zijn rol één zin in de ik-vorm: hoe voel ik me hier? Iemand schrijft de zinnen op.
- Laat het bewegen (15 minuten). Nodig de spelers uit om langzaam te bewegen naar een plek en houding die beter voelt, zonder te overleggen. Kijk wat er gebeurt als één rol verschuift.
- Tweede zin per rol (10 minuten). Elke speler zegt opnieuw één zin: wat is er veranderd, en wat had ik nodig om hier te komen?
- Uit de rol stappen en nabespreken (30 minuten). Spelers schudden hun rol letterlijk van zich af. Bespreek met de hele groep wat jullie zagen, wat jullie raakte, en wat dit betekent voor het netwerk.
Uit de praktijk
Bij een bijeenkomst van de Oogst van Morgen, met ongeveer tachtig boeren, ambtenaren, bankiers, ecologen en ondernemers, stelden we het landbouw- en voedselsysteem op. Een ambtenaar stond met zijn rug naar een boer, een paar meter van hem vandaan. Toen hij het zag, draaide hij zich om. De bodem zat laag bij de grond, en de toekomstige generatie stond aan de rand en keek naar binnen, alsof ze niet zeker wist of ze welkom was. Niemand had dat bedacht; de opstelling maakte een gesprek zichtbaar dat in de zaal nooit zo direct gevoerd had kunnen worden.
Tips en valkuilen
Begeleid de opstelling met rust. De kracht zit in wat vanzelf ontstaat, dus stuur zo min mogelijk. Jouw taak is de ruimte veilig houden en de tijd bewaken.
Een systeemopstelling kan mensen raken. Zorg voor een goede nabespreking en laat iedereen bewust uit zijn rol stappen voordat het gesprek begint.
Leg de opstelling vast met foto's van beide beelden en de zinnen per rol. Dat materiaal is waardevol voor het vervolg, bijvoorbeeld als start van een rich picture of een ijsbergmodel.
Bron: 4D Mapping, Presencing Institute (u-school for Transformation), bewerkt door OpgavePlatform. Deze werkvorm valt onder de licentie CC BY-SA 4.0: je mag hem gebruiken en bewerken, ook commercieel, als je de bron noemt en je bewerking onder dezelfde licentie deelt.
Past deze werkvorm bij jullie netwerk?
Deze werkvorm helpt vooral in de fase Ecosysteem. Weet je niet in welke fase jullie netwerk zit? Met de fasescan zie je het in vijf minuten.